Aurkezpena >>


Gizona

El contenido de esta página requiere una versión más reciente de Adobe Flash Player.

Obtener Adobe Flash Player

Manuel Larramendi


Manuel Garagorri Larramendi (Andoain, Gipuzkoa, 1690eko abenduaren 25a - Loiola, Azpeitia, Gipuzkoa, 1766ko urtarrilaren 29a), Aita Manuel Larramendi bezala ezaguna, XVIII. mendeko euskal idazlea eta jesuita izan zen. Txomin Garagorri eta Manuela Larramendi zituen guraso, eta oso ongi ez dakizkigun arrazoiengatik amaren abizena hobetsi zuen.

Bere idazlanetan ikus daitekeenez, euskararen defendatzaile sutsua zen. Kultura handiko gizona zenez, jarraitzaile anitz izan zituen. Bere garaiko gizonik jakintsuenetako bat da eta baita ikasketetan oso saiatua ere. Bere garaiko idazle askoren gidari bezala ageri zaigu, euskarazko lan askoren zuzenketak egin eta atarikoak idatzi baitzituen.

Larramendismoa

Larramendismoaren korronte ideologikoa XVIII. mendearen lehenengo zatian garatu zen eta idazle andoaindarra izan zen korronte honi izena eman ziona. Ezaugarri nagusienak honako hauek dira:

  • Gipuzkoako foruen defentsa.
  • Foruak Gipuzkoako lege berezi bezala defendatzea.
  • Foruen defentsa aldarrikatzailea bilatzea.

Larramendismoaren ideologia foruak galtzearen beldurraren ondorioz sortu zen. Planta berriko dekretuak delakoaren ondorioz piztu zen eta 1717an aduanak kostaldera eraman zituztenean areagotu egin zen. Gainera, Madrilgo intelektualen artean Euskal Herriko foru-pribilejioen kontrako kanpaina bultzatu zen. Etsai-giro horretan sortu zen filosofia larramendista, euskal nazionalismoaren aurrekarietako bat izan zena hain zuzen ere.

Sobre los fueros de Guipúzcoa argitaragabean (1756-58, 1983), Pirinioko Herrialde Batuak (Provincias Unidas del Pirineo) izeneko egitasmo baten alde hitz egiten du, non zazpi euskal lurraldeak estatu aske batean batuko baitziren. Bere batzar nagusian, diputatuek euskaraz jakitea nahitaezkoa izanen zen.

Lanak

Euskaraz: Larramendik euskararen bikaintasunaz konbentzitu nahi zituen erdaldunak, baina liburu guztiak gaztelaniaz idatzi zituen. Hala ere, euskaraz idazten oso ondo zekien. Euskaraz idatzitako testuek berrehun orrialde inguru betetzen dituzte. Bere liburuetako idatzi laburrez gain, elizako sermoiak, lagunei idatzitako gutunak eta hitzaurreak ere badira. El Imposible Vencido. Arte de la Lengua Vascongada (Ezina, egina) (1729): euskararen lehen "arte" edo gramatika argitaratua dela esan dezakegu. Garai hartako jakintsuen artean arras zabaldua zen ideia baten arabera, hebraierak, grekoak, latinak eta beronen eratorriek bakarrik zuten gramatika bat. Euskara bezalako hizkuntzak, ordea, jende ezjakinaren hizkerak ziren; ia animalien orroen gisakoak eta beraz, liburuetan irakatsi ezin zirenak. Horiei erantzunez idatzi zuen liburu hau Aita Larramendik. Orokorrean, Arnaud Oihenartena baino txarragoa da. Gutuna (1747). Diccionario Trilingüe del Castellano, Bascuence, Latin (1745). Espainiako Erret Akademiaren Hiztegia argitaratu berria zela, Larramendik oso-osorik euskaratu nahi izan zuen, erdaldunei euskal hizkuntzaren aberastasunaz konbentzitzeko. Herriz herri galdetuz eta liburuak arakatuz hitz andana bildu zuen. Egun ere lan erraldoia iruditzen bazaigu ere, Larramendiren ohiko xelebrekeriak ere ez dira falta hiztegiko hitzen artean. Erdal etorkiko hainbat hitz euskal hitz jatorrak balira bezala aurkezten ditu (alferez: alfer-ez, soldadua baino langileagoa delako). Jakintza adigaiak (unibertso, astronomia, matematika, eta beste) eta euskararentzat ezezagunak ziren objektuen izenak (polbora, txokolatea, tabakoa) izendatzeko, hitz berriak asmatzeko beharrean aurkitu zen. Askotan, zaila da jakiten zein hitz diren herriaren ahotik jasoak eta zein berak asmatuak. Larramendiren irudimenari esker sortutako hitz batzuk, egungo euskaran erabiltzera iritsi dira, hilezkor eta garrantzi, esaterako. Asmatu zituen neologismo horiek, hala ere, berak ez zituen inoiz erabili eta bere jarraitzaile gehienek ere ez. Hala ere, garaiko euskal idazlanetan aldaketa nabari da hiztegia argitara eman zenetik: Idazleak hitz berrien sorkuntzarako baliabideak gehiago erabiltzen hasi ziren, gaztelaniara eta frantsesera hainbeste jo gabe. De la Antigüedad y universalidad del Bascuence en España (1728). Euskara Espainiako jatorrizko hizkuntza bakarra dela defendatu nahi du. Larramendiren ustez, euskaldunak dira espainiarrik petoenak, garbienak. Tubalismoa da agertzen duen ideietako bat. Discurso histórico sobre la antigua famosa Cantabria (1736). Euskal-kantabrismoaren teoria defendatzen du. Bere garaiko jende askok bezala, erromatarren aurka borrokan aritutako kantabriarrak, euskaldunekin identifikatzen ditu. Corografia de Guipuzcoa edo Corografía o descripción general de la muy noble y leal Provincia de Guipúzcoa (1754): Gipuzkoako geografia eta bertoko herritarren ohiturak, jantziak, dantzak, hizkuntza eta ogibideak azaltzen dituen lan etnografikoa. Dantzen kontura, garai hartako apaizen artean eztabaida sutsua piztu zen: Batzuen ustetan, dantza, bekaturako bidea errazten zuen ohitura lizuna zen. Larramendiri, dirudienez, ez zitzaion hala iruditzen, eta liburu honetan Gipuzkoan XVIII. mendean egiten ziren dantzen berri ematen du. Sobre los fueros de Guipuzcoa (1756-58, 1983): Bere garaian argitaratu ezinezkoa zen saio politikoa. Euskal foruak Tubal aitasoaren garaietatik datozen lege zaharrak dira. Euskal foruek, euskaldun guztiei, bereizkeriarik gabe eta jaiotzetik, aitonsemetza unibertsala onartzen diete, Gaztelako subdituei ez bezala. Pirinioko Probintzia Batuak izeneko euskal estatu subirano baten alde mintzo da. Egitasmo hori, Euskal nazionalismoaren aurrekarietako bat bezala uler daiteke. Lana inprimatu ez bazen ere, garai hartako letradun jendeak eskuzkribua kopiatu eta zabaldu ahal izan zuela uste da.

Albisteak


Martxan da datorren urteko Beterriko Liburua Saria

1998 urtean hasi ginen Santa Agedako erronda kalez kale egiten. +Gehiago irakurri



Larraulgo historia liburua agortu da

1998 urtean hasi ginen Santa Agedako erronda kalez kale egiten. +Gehiago irakurri

Manuel Larramendi Kultur Bazkuna


Zizurkil

Andoain

Urnieta